भारतीय इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की ज्यांनी केवळ सत्ता मिळवली नाही, तर इतिहासाची दिशा बदलली. अशाच थोर व्यक्तींमध्ये बाजीराव पेशवा (बाजीराव बल्लाळ भट्ट) यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. वयाच्या अवघ्या वीसाव्या वर्षी पेशवेपद स्वीकारून त्यांनी पुढील वीस वर्षांत मराठा साम्राज्याचा विस्तार दख्खनच्या पलीकडे उत्तर भारतापर्यंत नेला.
विशेष बाब म्हणजे, बाजीराव पेशवा एकही लढाई न हरलेले सेनापती म्हणून इतिहासात अजरामर झाले.
हा लेख बाजीराव पेशव्यांचा जन्म, कुटुंब, शिक्षण, युद्धनीती, राजकीय धोरण, वैयक्तिक आयुष्य, वाद, मृत्यू आणि ऐतिहासिक योगदान या सर्व पैलूंवर सविस्तर प्रकाश टाकतो.
१. जन्म, गाव आणि कुटुंबीय पार्श्वभूमी
जन्म
- जन्मतारीख: १८ ऑगस्ट १७००
- जन्मगाव: सिन्नर, नाशिक जिल्हा, महाराष्ट्र
सिन्नर हे तत्कालीन काळात धार्मिक, सांस्कृतिक आणि प्रशासकीय दृष्ट्या महत्त्वाचे गाव होते. बाजीरावांचा जन्म अशा घराण्यात झाला जे आधीच मराठा राज्यकारभारात अग्रगण्य होते.
कुटुंब
- वडील: बाळाजी विश्वनाथ – मराठा साम्राज्याचे पहिले पेशवे
- आई: राधाबाई
बाळाजी विश्वनाथ हे छत्रपती शाहू महाराजांचे अत्यंत विश्वासू सरदार होते. त्यामुळे बाजीरावांना लहानपणापासूनच राजकारण, प्रशासन आणि युद्धकला यांचे धडे घरातूनच मिळाले.
२. बालपण आणि शिक्षण
बाजीरावांचे बालपण साध्या ऐश्वर्यात पण शिस्तबद्ध वातावरणात गेले.
- घोडेस्वारी
- तलवारबाजी
- भालाफेक
- युद्धनिती
- राजकारण आणि मुत्सद्देगिरी
यांचे प्रशिक्षण त्यांनी लहान वयातच घेतले.
त्यांना पारंपरिक ग्रंथीय शिक्षणापेक्षा व्यावहारिक युद्धशास्त्र अधिक महत्त्वाचे वाटे.
“लढाई रणांगणात जिंकली जाते, पुस्तकात नाही”
— हे तत्त्व बाजीरावांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत दिसून येते.
३. पेशवेपदाची नेमणूक (इ.स. १७२०)
१७२० साली बाळाजी विश्वनाथ यांचे निधन झाले. त्या वेळी बाजीरावांचे वय केवळ २० वर्षे होते.
विरोध आणि शंका
- अनेक मराठा सरदारांनी बाजीरावांच्या वयावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले
- “एवढ्या तरुणाकडे राज्यकारभार कसा द्यायचा?” अशी टीका झाली
शाहू महाराजांचा निर्णय
छत्रपती शाहू महाराजांनी बाजीरावांवर पूर्ण विश्वास दाखवला आणि त्यांना पेशवे नेमले.
हा निर्णय पुढे जाऊन मराठा इतिहासातील सर्वात यशस्वी निर्णयांपैकी एक ठरला.
४. बाजीरावांची युद्धनीती : गनिमी काव्याचा कळस
बाजीराव पेशवा हे गनिमी काव्याचे महान रणनीतीकार होते.
त्यांच्या युद्धनीतीची वैशिष्ट्ये
- वेगवान घोडदळ
- अचानक हल्ले
- शत्रूची रसद तोडणे
- थेट राजधानीवर धडक
- दीर्घ वेढ्यांऐवजी झटपट मोहिमा
त्यांचे धोरण साधे होते:
“शत्रूला लढायला भाग पाडू नका, त्याला हालचाल करायला भाग पाडा.”
५. पालखेडची ऐतिहासिक लढाई (१७२८)
पार्श्वभूमी
हैदराबादचा निजाम निजाम-उल-मुल्क मराठ्यांच्या वाढत्या ताकदीला आव्हान देत होता.
बाजीरावांची रणनीती
- थेट युद्ध न करता निजामाच्या पुरवठा मार्गांवर हल्ले
- निजामाच्या सैन्याला पाणी आणि अन्नाशिवाय सोडले
परिणाम
- पालखेड येथे निजामाचा दारुण पराभव
- बाजीरावांची कीर्ती संपूर्ण भारतात पसरली
ही लढाई आजही जगातील सर्वोत्तम युद्धनीतींपैकी एक म्हणून अभ्यासली जाते.
६. उत्तर भारतातील मोहिमा
मालवा आणि बुंदेलखंड
- मराठ्यांचा प्रभाव मध्य भारतात प्रस्थापित
- कर वसुलीची पद्धत मजबूत
बुंदेलखंड आणि छत्रसाल
बुंदेलखंडचा राजा छत्रसाल याने बाजीरावांना मदतीसाठी बोलावले.
- बाजीरावांनी मुघल सैन्याचा पराभव केला
- कृतज्ञतेपोटी छत्रसालाने मस्तानी बाजीरावांना अर्पण केली (इतिहासातील वादग्रस्त पण महत्त्वाचा प्रसंग)
७. दिल्ली स्वारी (१७३७)
ही बाजीरावांच्या कारकिर्दीतील सर्वात धाडसी मोहीम मानली जाते.
- थेट मुघल राजधानी दिल्लीवर हल्ला
- मुघल बादशहा पूर्णतः हादरला
- मराठ्यांची सत्ता अखिल भारतीय पातळीवर सिद्ध
यामुळे मराठे केवळ दख्खनपुरते मर्यादित नसून भारताचे प्रमुख सामर्थ्य बनले.
८. वैयक्तिक आयुष्य : काशीबाई आणि मस्तानी
काशीबाई
- पहिली पत्नी
- धर्मनिष्ठ, संयमी
- बाजीरावांच्या प्रशासनात आधारस्तंभ
मस्तानी
- बुंदेलखंडची राजकन्या
- युद्धकलेत निपुण
- या नात्यामुळे समाजात आणि पेशवे घराण्यात मोठा वाद
शमशेर बहादूर
- मस्तानीपासून झालेला मुलगा
- पुढे मराठा सैन्यात महत्त्वाची भूमिका
९. पुणे आणि शनिवार वाडा
- बाजीरावांच्या काळात पुणे हे मराठा सत्तेचे केंद्र बनले
- शनिवार वाडा बांधण्याची संकल्पना बाजीरावांची
- पूर्णत्व पुढे नानासाहेब पेशव्यांनी दिले
पुणे हे केवळ राजधानी नसून राजकीय आणि सांस्कृतिक केंद्र बनले.
१०. मृत्यू (१७४०)
- मृत्यू: २८ एप्रिल १७४०
- ठिकाण: रावेरखेडी, नर्मदा नदीकाठी (मध्य प्रदेश)
- वय: फक्त ३९ वर्षे
सततच्या मोहिमा, आजारपण आणि शारीरिक श्रमांमुळे बाजीरावांचे अकाली निधन झाले.
११. ऐतिहासिक महत्त्व आणि वारसा
बाजीरावांचे योगदान
- मराठा साम्राज्याचा अफाट विस्तार
- मुघल साम्राज्याच्या अस्ताला सुरुवात
- आधुनिक युद्धनीतीचा आदर्श
इतिहासातील स्थान
“बाजीराव नसते, तर मराठा साम्राज्य इतक्या वेगाने उत्तर भारतात पोहोचले नसते.”
निष्कर्ष
बाजीराव पेशवा हे केवळ सेनापती नव्हते, तर दूरदृष्टी असलेले राष्ट्रनिर्माते होते.
अवघ्या ४० वर्षांपेक्षा कमी आयुष्यात त्यांनी जे साध्य केले, ते अनेकांना आयुष्यभरातही शक्य झाले नाही.