आजच्या धावपळीच्या जीवनात अनेक लोकांना एक सामान्य पण दुर्लक्षित समस्या जाणवते, ती म्हणजे सकाळी उठल्यानंतर टाच दुखणे. रात्री झोपून उठल्यानंतर पहिलं पाऊल जमिनीवर टाकताना टाचेत तीव्र वेदना होतात. काही मिनिटे चालल्यानंतर वेदना कमी होतात, पण दुसऱ्या दिवशी पुन्हा तसाच त्रास सुरू होतो. ही समस्या केवळ वृद्धांपुरती मर्यादित नसून तरुण, कामगार, महिला, खेळाडू, तसेच जास्त वेळ उभं राहून काम करणाऱ्यांमध्येही मोठ्या प्रमाणात दिसून येते.
टाच दुखणे हे केवळ थकव्याचं लक्षण नसून, त्यामागे काही वैद्यकीय, शारीरिक व जीवनशैलीशी संबंधित कारणे असू शकतात. वेळेवर लक्ष न दिल्यास ही समस्या दीर्घकालीन वेदनांमध्ये रूपांतरित होऊ शकते.
टाच दुखण्याची प्रमुख कारणे :
1) प्लांटर फॅसिआयटिस
हे टाच दुखण्याचं सर्वात सामान्य कारण मानलं जातं. पायाच्या तळाशी असलेली जाड नस (फॅसिआ) सतत ताणली गेल्याने सूज येते.
लक्षणे :
- सकाळी पहिले पाऊल टाकताना तीव्र वेदना
- जास्त वेळ बसून उठल्यावर टाच दुखणे
- चालत राहिल्यावर वेदना थोड्या कमी होणे
2) हील स्पर
टाचेच्या हाडावर तयार होणारी काट्यासारखी हाडाची वाढ म्हणजे हील स्पर.
लक्षणे :
- टाचेखाली टोचल्यासारखी वेदना
- सकाळी किंवा जास्त वेळ उभं राहिल्यावर त्रास वाढणे
3) चुकीचे किंवा अस्वस्थ फुटवेअर
सपोर्ट नसलेली, फार कडक, फार पातळ किंवा जुनी चप्पल-बूट वापरल्यामुळे टाचेला योग्य आधार मिळत नाही.
परिणाम :
- टाचेवर सतत ताण
- चालताना वेदना
- दीर्घकाळात गंभीर समस्या
4) जास्त वेळ उभे राहणे
शेतकरी, फॅक्टरी कामगार, पोलीस, शिक्षक, हॉस्पिटल स्टाफ यांना हा त्रास जास्त होतो.
कारण :
- टाचेवर सतत दाब
- स्नायूंना पुरेशी विश्रांती न मिळणे
5) वजन जास्त असणे
अतिरिक्त वजनामुळे टाच व पायावर जास्त भार पडतो.
परिणाम :
- प्लांटर फॅसिआवर ताण
- वेदना वाढणे
6) अकिलीस टेंडनचा ताण
टाचेच्या मागील बाजूला असलेला स्नायू ताणला गेल्यास वेदना होतात.
लक्षणे :
- सकाळी टाच व पिंडरी ताठ होणे
- चालताना मागच्या बाजूला दुखणे
7) कॅल्शियम व व्हिटॅमिन D ची कमतरता
हाडे कमकुवत झाल्याने टाचेत वेदना होतात.
लक्षणे :
- वारंवार पाय दुखणे
- थकवा
- कधी कधी स्नायूंना आकडी
8) फ्लॅट फूट (पायाचा कमान नसणे)
पायाची नैसर्गिक कमान कमी असल्यास चालण्याची पद्धत बदलते आणि टाचेवर जास्त दाब पडतो.
टाच दुखण्याची लक्षणे
- सकाळी उठताच वेदना
- टाचेखाली किंवा मागे टोचल्यासारखी जाणीव
- चालताना किंवा उभे राहताना त्रास
- पायात कडकपणा
- सूज किंवा जळजळ (कधी कधी)
घरुघुती उपाय
1) पाय स्ट्रेचिंग
सकाळी उठण्याआधीच पायाची बोटं स्वतःकडे ओढून 20–30 सेकंद ठेवा. दिवसातून 3–4 वेळा करा.
2) कोमट पाण्यात मीठ घालून पाय बुडवणे
10–15 मिनिटे पाय बुडवल्याने सूज कमी होते व वेदना कमी होतात.
3) थंड पॅक
बर्फ कापडात गुंडाळून टाचेवर 10 मिनिटे ठेवा. दिवसातून 2 वेळा.
4) तेलाने मसाज
एरंडेल तेल, नारळ तेल किंवा मोहरीच्या तेलाने रात्री टाचेवर मसाज करा.
5) टेनिस बॉल किंवा बाटली रोल करणे
पायाखाली बॉल किंवा थंड पाण्याची बाटली ठेवून पुढे-मागे रोल करा.
आयुर्वेदिक उपाय
- एरंड तेल पिणे (डॉक्टरांच्या सल्ल्याने)
- दशमूळ काढा
- अभ्यंग (तेल मसाज)
योग्य चप्पल व बूट कसे निवडावेत?
- टाचेखाली मऊ कुशन असलेली चप्पल
- पायाच्या कमानीला सपोर्ट
- फार कडक किंवा फार पातळ सोल टाळा
- घरातसुद्धा नुसते पाय ठेवू नका
व्यायाम व योग
- पाय व पिंडरी स्ट्रेच
- टाच उचलून खाली ठेवणे (Heel Raise)
- ताडासन, वज्रासन
- नियमित चालणे (मऊ जमिनीवर)
आहारात काय घ्यावे?
- दूध, दही, ताक
- तीळ, बदाम, अंजीर
- हिरव्या पालेभाज्या
- सूर्यप्रकाश (व्हिटॅमिन D साठी)
कधी डॉक्टरांकडे जावे?
- 2–3 आठवड्यांत फरक न पडल्यास
- वेदना वाढत चालल्यास
- सूज, लालसरपणा, चालता न येणे
- मधुमेह असल्यास
टाच दुखणे टाळण्यासाठी प्रतिबंध
- वजन नियंत्रणात ठेवा
- रोज हलका व्यायाम
- योग्य फुटवेअर
- जास्त वेळ उभे राहताना ब्रेक
- कठीण जमिनीवर उघड्या पायाने चालणे टाळा
निष्कर्ष
सकाळी उठल्यानंतर टाच दुखणे ही साधी वाटणारी पण दुर्लक्ष केल्यास गंभीर होऊ शकणारी समस्या आहे. योग्य वेळी कारण ओळखून घरगुती उपाय, व्यायाम, आहार आणि योग्य चप्पल यांचा अवलंब केल्यास बहुतांश वेळा शस्त्रक्रिया किंवा मोठ्या उपचारांची गरज पडत नाही. वेदना सातत्याने राहिल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.